Uluslararası Çocuk Kaçırma Davalarında AİHM Kararları: 1980 Lahey Sözleşmesi İçtihatları

AİHM Lahey Sözleşmesi Davalarını Hangi Ölçütlerle İnceler?

AİHM, uluslararası çocuk kaçırma davalarında AİHS’nin 8. maddesinin devlete yüklediği yükümlülükleri, Lahey Sözleşmesi’nin hükümleriyle uyumlu biçimde yorumlamaktadır. Mahkeme’nin kararlarından altı temel ölçüt çıkmaktadır:

• devletin pozitif yükümlülüğü,
• hız,
• ciddi risk iddialarının gerekçeli incelenmesi,
• mutat mesken,
• velayet hakkı kavramlarının doğru uygulanması,
• çocuğun üstün yararı.

1. AİHS 8. Madde Devlete Hangi Pozitif Yükümlülüğü Yükler?

AİHS’nin 8. maddesi, ebeveynin çocuğuyla yeniden bir araya gelmesini sağlayacak önlemlerin alınmasını isteme hakkını ve ulusal makamların bu önlemleri alma yükümlülüğünü kapsamaktadır. Bu yükümlülüğün kapsamı AİHM içtihadında şu şekilde belirlenmiştir:

• Ölçüt: Belirleyici olan, ulusal makamların kendilerinden makul olarak beklenebilecek bütün önlemleri alıp almadığıdır.
• Sınır: Bu yükümlülük mutlak değildir; alınacak önlemlerin niteliği ve kapsamı her davanın koşullarına göre belirlenir.
• Ebeveyn bakımından sonucu: İade ya da kişisel ilişki kararının icra edilmediği durumlarda ebeveyn, makamların bu kararı uygulatmak için yeterli çaba göstermediğini AİHM önünde ileri sürebilir.

2. Lahey Davalarında Hız Neden Belirleyicidir?

Lahey Sözleşmesi’nin 11. maddesi, iade davalarında yargı ve idari makamların ivedilikle hareket etmesini ve altı hafta içinde karar verilmemesi halinde gecikmenin gerekçesinin istenebilmesini düzenlemektedir. AİHM bu kuralı 8. madde çerçevesinde şöyle uygulamaktadır:

• Zamanın etkisi: AİHM, zamanın geçmesinin çocuk ile birlikte yaşamayan ebeveyn arasındaki ilişki üzerinde telafisi imkânsız sonuçlar doğurabileceğini vurgulamaktadır.
• İhlal: Altı haftalık süreyi büyük ölçüde aşan yargılamalar 8. madde ihlali olarak değerlendirilebilmektedir.

3. Ciddi Risk İstisnası (Lahey 13/1-b) Nasıl İncelenmelidir?

Lahey Sözleşmesi’nin 13/1-b maddesi, iadenin çocuğu fiziksel veya psikolojik bir zarara maruz bırakacağına ya da başka bir şekilde katlanılmaz bir duruma sokacağına dair ciddi bir risk bulunması halinde iadenin reddedilebileceğini öngörmektedir. AİHM Büyük Dairesi X – Letonya kararında bu istisnanın incelenme biçimini şöyle belirlemiştir:

• Gerçek inceleme: Savunulabilir ciddi risk iddiaları mahkemece gerçekten dikkate alınmalıdır.
• Özel gerekçe: İddialar otomatik ya da kalıp ifadelerle değil, olayın koşullarına göre özel gerekçeyle karara bağlanmalıdır.
• Dar yorum: İstisnalar dar yorumlanır; ancak hiç incelenmeden reddedilmeleri AİHS’nin 8. maddesine aykırıdır.

4. Mutat Mesken (Mutad Mesken) ve Velayet Hakkı Neden Önemlidir?

Lahey Sözleşmesi’nin 3. maddesine göre çocuğun götürülmesi veya alıkonulması, çocuğun bu eylemden hemen önce mutat meskeninin bulunduğu devletin hukukuna göre sahip olunan ve fiilen kullanılan velayet hakkının ihlali niteliğindeyse haksızdır. Bu iki kavram iade davasının sonucunu doğrudan belirlemektedir:

• Mutat mesken: Mutat mesken (uygulamada mutad mesken olarak da yazılır), çocuğun fiilen yaşadığı ve sosyal yaşamının merkezini oluşturan yerdir.
• Velayet hakkı: Lahey Sözleşmesi yalnızca velayet hakkı ihlal edilerek yapılan götürme veya alıkoymayı koruma altına alır.
• AİHM’in yaklaşımı: AİHM, ulusal mahkemenin başvurucunun velayet hakkına sahip olup olmadığını ve mutat meskenin neresi olduğunu araştırmadan iade talebini reddetmesini yetersiz bir inceleme olarak görmektedir.

5. Çocuğun Üstün Yararı ve Uyum Ölçütü Nasıl Uygulanır?

AİHM’e göre çocuğun üstün yararı, her somut olayda çocuğun yaşı, olgunluğu, ebeveynlerin durumu ve çevresi gözetilerek ayrıca değerlendirilir ve otomatik ya da mekanik biçimde belirlenemez. Uyum ölçütünün Sözleşme’deki yeri ve AİHM uygulaması şöyledir:

• Lahey m. 12: İade davası kaçırmanın üzerinden bir yıl geçtikten sonra açılmışsa ve çocuğun yeni çevresine uyum sağladığı kanıtlanırsa iade zorunlu değildir.
• AİHM uygulaması: AİHM bazı kararlarında bu bir yıllık sürenin dışında da çocuğun yeni çevresine uyumunu değerlendirmiş ve bu yaklaşım öğretide eleştirilmiştir.

AİHM içtihadında öne çıkan ilkeler, dayanakları ve bu ilkelerin uygulandığı kararlarla birlikte aşağıda özetlenmiştir. Tablodaki kararlar sayfanın devamında ayrıntılı olarak incelenmektedir.

AİHM Lahey Sözleşmesi Çocuk Kaçırma Davalarında Hangi Kararları Vermiştir?

AİHM, 1980 tarihli Lahey Sözleşmesi kapsamındaki uluslararası çocuk kaçırma davalarında çok sayıda ilke kararı vermiştir. Aşağıda bu kararlar, konularına göre gruplandırılarak başvuru numarası, karar tarihi ve sonuçlarıyla birlikte incelenmektedir.

1. Hangi Devletler İade Kararlarını İcra Etmediği İçin İhlal Kararı Aldı?

AİHM’in en çok ihlal kararı verdiği grup, verilmiş bir iade kararının ya da velayet kararının ulusal makamlarca etkin biçimde uygulanmadığı davalardır. Bu kararlarda Mahkeme, devletin yeterli ve etkili çaba göstermemesini 8. maddenin ihlali olarak değerlendirmiştir.

Ignaccolo-Zenide – Romanya ve Karadžić – Hırvatistan Kararları

Ignaccolo-Zenide – Romanya (31679/96, 25.01.2000) ve Karadžić – Hırvatistan (35030/04, 15.12.2005) kararlarında, çocukların annelerine iadesine ilişkin kararların icrasında yetkililerin aldığı önlemlerin yetersizliği 8. madde ihlaliyle sonuçlanmıştır. Kararların öne çıkan yönleri şunlardır:

• Lahey m. 7: Ignaccolo-Zenide kararında Mahkeme, Romanya makamlarının Lahey Sözleşmesi’nin 7. maddesinde sayılan iade önlemlerini almadığını ayrıca tespit etmiştir.
• Aile hayatının özü: AİHM bu kararlarda ebeveyn ile çocuğun birbirinin varlığından yararlanmasının AİHS’nin 8. maddesiyle güvence altında olduğunu vurgulamış ve taraf devletlerin bu hakkın etkin kullanımını sağlama yükümlülüğüne işaret etmiştir.
• Lahey ile birlikte yorum: AİHM bu yükümlülükleri Lahey Sözleşmesi hükümleri ışığında yorumlamış ve böylece Sözleşme’nin etkinliğine önemli bir katkı sağlamıştır.
• Hız: Bu kararlar, Lahey Sözleşmesi kapsamındaki bir iade davasında yetkili makamların hızla hareket etmesinin önemini vurgulaması bakımından da son derece önemlidir.

Babaya İade Kararlarının İcra Edilmediği Yedi Karar

Stochlak – Polonya, P.P. – Polonya, Bajrami – Arnavutluk, Bianchi – İsviçre, H.N. – Polonya, Monory – Romanya ve Macaristan ve Maire – Portekiz davalarının tamamında başvurucu baba olup, anne çocuğu başka bir ülkeye götürmüş ya da orada alıkoymuş ve AİHM, çocuğun babasına iadesine ilişkin kararların icrasında yetkililerin aldığı önlemleri yetersiz bularak ihlal kararı vermiştir. Bu kararlardan çıkan tespitler şunlardır:

• Ortak ilke: Mahkeme, yerel mahkeme kararlarının icrasında yerel makamların ve resmi kurumların etkin bir rol üstlenmesi gerektiğini vurgulamıştır.
• Bajrami – Arnavutluk: AİHM, Arnavutluk’un o tarihte Lahey Sözleşmesi’ne taraf olmamasının devleti 8. maddedeki pozitif yükümlülükten kurtarmadığını belirtmiştir.
• H.N. – Polonya: Bu kararda 8. maddenin yanı sıra makul sürede yargılanma hakkı (AİHS m. 6/1) da ihlal edilmiştir.
• Monory – Romanya ve Macaristan: Romanya bakımından 8. madde, Macaristan bakımından yargılamanın uzunluğu nedeniyle 6/1. madde ihlali tespit edilmiştir.

Leschiutta ve Fraccaro – Belçika Kararı

Leschiutta ve Fraccaro – Belçika (58081/00 ve 58411/00, 17.07.2008) kararında AİHM, annelerin çocukları yurtdışına götürmesi üzerine yetkili makamların çocukların babalarına iadesi için hızlı, yeterli ve etkili çaba göstermediğine karar vermiştir. Mahkeme’ye göre makamların pasif kalması ve zamanın geçmesi, çocuklar ile babaları arasındaki ilişkinin tamamen kopmasına yol açabilecek nitelikteydi. Bu nedenle Lahey Sözleşmesi hükümlerinin etkin uygulanmadığı sonucuna varılarak 8. madde ihlali tespit edilmiştir.

Karoussiotis – Portekiz ve Dore – Portekiz Kararları

Karoussiotis – Portekiz (23205/08) ve Dore – Portekiz (775/08) kararları 1 Şubat 2011 tarihinde verilmiş olup, her iki davada da Portekiz makamlarının iade sürecindeki gecikmesi nedeniyle 8. madde ihlali tespit edilmiştir. Karoussiotis davasında başvurucu, çocuğu babası tarafından Portekiz’de alıkonulan annedir. AİHM bu davalarda, çocuğun iadesine ilişkin usulün Lahey Sözleşmesi hükümlerine uygun olarak hızlı ve eksiksiz yürütülmesi gerektiğini vurgulamıştır.

Shaw – Macaristan Kararı

Shaw – Macaristan (6457/09, 26.07.2011) kararında AİHM, Paris’te yaşayan babanın ortak velayet altındaki kızını, annesinin Fransa’dan Macaristan’a götürüp orada alıkoyması üzerine Macar makamlarının iade kararını uygulamamasını 8. maddenin ihlali olarak değerlendirmiştir. Çocuk üzerinde ebeveynlerin ortak velayet hakkı bulunmasına rağmen yetkili makamlar iade kararının uygulanması için herhangi bir adım atmamıştır. Mahkeme, babanın bu süreçte üç buçuk yılı aşkın süre kızını görememesini ihlalin ağırlaştırıcı unsuru olarak kabul etmiştir.

İade kararlarının icrasına ilişkin bu gruptaki kararlar, sonuçları ve öne çıkan tespitleriyle aşağıda özetlenmiştir. Kararların ortak noktası, iade kararının varlığının tek başına yeterli görülmemesi ve devletten kararı fiilen uygulatması beklenmesidir.

2. İade Yargılamasının Uzaması Ne Zaman AİHS İhlali Sayılır?

AİHM, Lahey Sözleşmesi’nin 11. maddesindeki altı haftalık süreyi büyük ölçüde aşan ve çocuğun üstün yararını derinlemesine incelemeyen yargılamaları 8. madde ihlali olarak değerlendirmektedir. Bununla birlikte yargılamanın uzaması tek başına ihlal sonucunu doğurmaz; gecikmenin ulusal makamlara yüklenebilir olması gerekir.

Karrer – Romanya Kararı

Karrer – Romanya (16965/10, 21.02.2012) kararında AİHM, Avusturya’ya iadesi talep edilen çocukla ilgili Lahey davasında Romen mahkemelerinin karar verme sürecini kusurlu bularak 8. madde ihlaline hükmetmiştir. Mahkeme’nin tespitleri şunlardır:

• Üstün yarar incelemesi: Yerel mahkemeler çocuğun üstün menfaatini değerlendirmek için derinlemesine bir inceleme yapmamıştır.
• Davayı sunma imkânı: Babaya davasını hızlı bir şekilde sunma imkânı tanınmamıştır.
• Süre: Lahey Sözleşmesi’ndeki altı haftalık süre, ilk derece ve istinaf yargılamasının toplam on bir ay sürmesiyle büyük ölçüde aşılmıştır.

Carlson – İsviçre Kararı

Carlson – İsviçre (49492/06, 06.11.2008) kararında AİHM, annesi tarafından ABD’den İsviçre’ye götürülen çocuğun babasına iade talebini reddeden İsviçre mahkemelerinin çocuğun üstün yararını gözetmediğini tespit ederek 8. madde ihlaline hükmetmiştir. Kararın gerekçesi şu iki tespite dayanmaktadır:

• Hızlı karar: Mahkeme’ye göre çocuğun üstün yararı, mutat ortamına hızla dönmesi için çabuk bir karar verilmesinde yatmaktaydı.
• İspat yükü: İsviçre mahkemeleri Lahey Sözleşmesi’nin 13. maddesine aykırı olarak, babanın alıkoymaya rıza göstermediğini ispatlamasını beklemiştir.

Macready – Çek Cumhuriyeti Kararı

Macready – Çek Cumhuriyeti (4824/06 ve 15512/08, 22.04.2010) kararında AİHM, annesi tarafından ABD’den Çek Cumhuriyeti’ne götürülen çocuğun iadesi talebiyle ilgili yargılamanın uzun sürmesi nedeniyle 8. madde ihlaline karar vermiştir. İade konusunda kesin karar verilmesi yirmi aydan fazla sürmüş, bu süre boyunca baba çocuğuyla yalnızca geçici kararlarla tanınan kısıtlı görüşme hakkını kullanabilmiştir. Karar, AİHM’in makul sürede yargılanma hakkına ilişkin şikayetleri Lahey Sözleşmesi’nin hızlı iade usulünü göz önünde bulundurarak 8. madde çerçevesinde değerlendirdiğini göstermektedir.

Serghides – Polonya Kararı

Serghides – Polonya (31515/04, 02.11.2010) kararında AİHM, annesi tarafından Polonya’ya götürülen kızının Birleşik Krallık’a iadesi kararının sonradan başvurucu aleyhine değiştirilmesinin ulusal makamların tutumuna yüklenemeyeceğini belirterek 8. maddenin ihlal edilmediğine dört oya karşı üç oyla hükmetmiştir. Mahkeme yargılamadaki bazı gecikmeleri tespit etmiş, ancak yargılamanın genel olarak düzenli yürütüldüğünü ve makamların önemli bir hareketsizliği bulunmadığını kabul etmiştir. Karar, gecikmenin ulusal makamlara yüklenemediği durumlarda yargılamanın uzamasının tek başına ihlal sonucu doğurmadığını göstermektedir.

Yargılama süresi ve karar verme sürecine ilişkin kararlarda ihlalin bulunup bulunmadığını belirleyen ölçütler aşağıda karşılaştırılmıştır. Belirleyici olan sürenin uzunluğu değil, gecikmenin kime yüklenebildiği ve çocuğun yararının incelenip incelenmediğidir.

3. İade Kararının Kendisi AİHS’yi Ne Zaman İhlal Eder?

AİHM, yalnızca iadenin reddini veya uygulanmamasını değil, iade kararının kendisini de 8. madde açısından denetlemektedir. Bu gruptaki kararlarda Mahkeme, ciddi risk iddialarının yeterince incelenmediği ya da çocuğun yeni çevresine uyumunun gözetilmediği iade kararlarını ihlal olarak değerlendirmiştir.

Neulinger ve Shuruk – İsviçre Kararı

Neulinger ve Shuruk – İsviçre (41615/07, 06.07.2010) Büyük Daire kararı, velayet hakkına sahip annenin çocuğuyla birlikte tek taraflı olarak başka bir ülkeye yerleştiği durumlara ilişkindir. İsviçre Federal Mahkemesi, Lahey Sözleşmesi’nin 13/1-b maddesindeki ciddi risk istisnasını değerlendirerek annenin çocukla birlikte İsrail’e dönebileceğine ve velayetin esasına ilişkin uyuşmazlığın orada görülebileceğine karar vermiştir.

AİHM ise çocuğun yeni ülkeye uyum sağlamış olmasını ve annenin İsrail’e dönmesi halinde karşılaşacağı güçlükleri, iade kararının uygulanmasının aile hayatına orantısız bir müdahale oluşturacağı sonucuna varmak için yeterli görmüştür. Mahkeme’nin ilke tespitleri ve olaya ilişkin değerlendirmeleri şunlardır:

• Yorum ilkesi: AİHS boşlukta yorumlanamaz, uluslararası hukukun genel ilkeleriyle uyumlu yorumlanmalıdır; bu nedenle uluslararası çocuk kaçırma meselesinde 8. maddenin yüklediği yükümlülükler özellikle Lahey Sözleşmesi dikkate alınarak yorumlanmalıdır.
• İade kuralı: Lahey Sözleşmesi, çocuğu fiziksel veya psikolojik zarar riskine maruz bırakmadıkça ya da başka bir şekilde katlanılmaz bir duruma sokmadıkça kural olarak iadeyi zorunlu kılmaktadır.
• Üstün yarar: Çocuğun iadesine otomatik ve mekanik bir şekilde karar verilemez; çocuğun üstün yararı, özellikle çocuğun yaşı, olgunluk düzeyi, ebeveynlerinin durumu ve çevresi gözetilerek her somut olayda ayrıca değerlendirilir.
• Çocuğun durumu: İsrail ve İsviçre vatandaşlığına sahip çocuk yaklaşık iki yaşında İsviçre’ye gelmiş ve o tarihten beri sürekli burada yaşamıştır; tıbbi raporlara göre çocuğun mutat çevresinden koparılması ve özellikle tek başına geri gönderilmesi kendisi bakımından muhtemelen ağır sonuçlar doğuracaktı.
• Annenin durumu: AİHM, annenin İsrail’e dönmesi halinde cezai yaptırım riskiyle karşı karşıya olduğunu ve kapsamı henüz belirlenmemiş bir ceza davasının açılma ihtimalinin bütünüyle göz ardı edilemeyeceğini belirtmiştir. İsviçre vatandaşı olan anne İsviçre’de kalma hakkına sahipti ve İsrail’e dönmeyi kabul etse bile özgürlüğünün kısıtlanması halinde çocuğa kimin bakacağı sorusu ortaya çıkacaktı.
• Babanın durumu: Babanın geçmişteki tutumu ve kısıtlı mali imkânları gözetildiğinde çocuğa bakabilme kapasitesi kuşkuluydu; baba ayrılıktan sonra çocuğu hiç görmemişti.

Sonuç olarak AİHM, çocuğun İsrail’e iadesinin çocuğun üstün yararına uygun olmadığına ve annenin oğluyla birlikte İsrail’e dönmeye zorlanmasının aile hayatına saygı hakkına orantısız bir müdahale oluşturacağına karar vermiştir. Buna göre İsviçre Federal Mahkemesi’nin iade kararı uygulanırsa her iki başvurucu bakımından 8. madde ihlal edilmiş olacaktır.

Neulinger Kararına Hangi Eleştiriler Yöneltilmektedir?

Neulinger kararı, Lahey Sözleşmesi’nin yorumlanması bakımından öğretide eleştirilmektedir. Eleştiriler iki noktada toplanmaktadır:

• Uyum ölçütü: Lahey Sözleşmesi’nin 12. maddesi uyum ölçütünü yalnızca iade davası kaçırmanın üzerinden bir yıl geçtikten sonra açılmışsa bir istisna olarak öngörmektedir. Oysa Neulinger davasında İsviçre’deki Lahey yargılaması kaçırmadan itibaren bir yıl içinde başlatılmış olmasına rağmen AİHM, çocuğun yeni çevresine uyum sağlamış olması ölçütüne başvurmuştur.
• Velayetin esası: Lahey Sözleşmesi’nin 16. ve 19. maddeleri, iade davasına bakan mahkemenin velayetin esası hakkında karar vermesini yasaklamaktadır. Neulinger kararında velayetin esasına ilişkin unsurlara yer verilmesi, iade davasına bakan yargı makamlarının görev alanının oldukça geniş yorumlanması sonucunu doğurduğu gerekçesiyle eleştirilmektedir.
• Sonraki açıklama: AİHM sonraki X – Letonya kararında, Neulinger kararının 139. paragrafındaki tespitin ulusal mahkemeler bakımından Lahey Sözleşmesi’nin uygulanmasına ilişkin bir ilke ortaya koymadığını açıklamıştır.

X – Letonya Kararı

X – Letonya (27853/09, 26.11.2013) Büyük Daire kararında AİHM, Lahey davasına bakan mahkemenin ciddi risk iddialarını gerekçeli biçimde incelemesini AİHS’nin 8. maddesinden doğan usule ilişkin bir yükümlülük olarak tanımlamış ve dokuz oya karşı sekiz oyla ihlal kararı vermiştir. Kararın olayları ve ilkeleri şunlardır:

• Olay: Anne, kızını Avustralya’dan Letonya’ya götürmüş; Letonya mahkemeleri, iadenin çocuk için psikolojik zarar riski taşıdığına dair psikolog raporunu yeterince incelemeden iade kararı vermiştir.
• İlke: Lahey Sözleşmesi’nin 12, 13 ve 20. maddelerindeki istisnalara ilişkin savunulabilir iddialar gerçekten dikkate alınmalı ve otomatik ya da kalıp ifadelerle değil, olayın koşullarına göre ayrıntılı gerekçeyle karara bağlanmalıdır.
• Denge: Mahkeme, iade davasına bakan mahkemenin velayetin esasına girmemesi gerektiğini kabul etmekle birlikte, ciddi risk iddialarının hiç incelenmemesini ya da yetersiz gerekçeyle reddedilmesini 8. maddeye aykırı bulmaktadır.
• Önemi: Karar, Neulinger kararından sonra AİHM’in Lahey Sözleşmesi ile AİHS arasındaki ilişkiyi nasıl dengelediğini göstermesi bakımından önemlidir.

Šneersone ve Kampanella – İtalya Kararı

Šneersone ve Kampanella – İtalya (14737/09, 12.07.2011) kararında AİHM, Letonya’da annesiyle yaşayan küçük çocuğun İtalya’daki babasına iadesine ilişkin İtalyan mahkeme kararının 8. maddeyi ihlal ettiğine hükmetmiştir. Mahkeme’nin tespitleri şunlardır:

• Psikolojik travma: İtalyan mahkemeleri, çocuk ile annesi arasındaki yakın ilişkinin ani ve geri dönülmez biçimde kopmasının yol açabileceği psikolojik travmayı yeterince değerlendirmemiştir.
• Alternatif çözüm: Çocuk ile babası arasındaki teması sağlayacak alternatif çözümler araştırılmamıştır.
• Usul şikayeti: Annenin Roma Çocuk Mahkemesi’ndeki duruşmada bulunmamasına ilişkin usul şikayeti yönünden ihlal bulunmamıştır.
• Önemi: Karar, Lahey Sözleşmesi kapsamındaki uyuşmazlıkların yalnızca iade talebinin reddi bakımından değil, iade kararı verildiği durumlarda da AİHS’nin 8. maddesi çerçevesinde incelenebileceğini göstermektedir.

B. – Belçika Kararı

B. – Belçika (4320/11, 10.07.2012) kararında AİHM, annesi tarafından babanın ve ABD mahkemelerinin izni olmadan Belçika’ya götürülen çocuğun ABD’ye iadesine ilişkin istinaf mahkemesi kararının uygulanmasının 8. maddeyi ihlal edeceğine hükmetmiştir. Mahkeme’ye göre istinaf mahkemesi, iadenin çocuğu katlanılmaz bir duruma sokma riskini kendi incelemesiyle araştırmamış ve çocuğun Belçika’daki yaşamına tamamen uyum sağlamış olmasını yalnızca usule ilişkin bir unsur olarak ele almıştır. AİHM bu kararında müşterek çocuğun yurtdışına kaçırılması durumunda çocuğun yeni yaşamına uyum sağlayıp sağlamadığının tespit edilmesinin ve yerel mahkemece bu konuda ayrıntılı bir inceleme yapılmasının önemini vurgulamıştır.

M.R. ve L.R. – Estonya Kararı

M.R. ve L.R. – Estonya (13420/12, 15.05.2012) kararında AİHM, Estonya’ya götürülen çocuğun İtalya’ya iadesine ilişkin Estonya mahkeme kararının 8. maddeyi ihlal etmediğini belirterek başvuruyu açıkça dayanaktan yoksun bularak kabul edilemez ilan etmiştir. Kararın öne çıkan yönleri şunlardır:

• Olay: Anne, kızıyla birlikte ziyaret amacıyla gittiği Estonya’dan İtalya’ya geri dönmemiştir.
• Geçici tedbir: AİHM, başvuru Strazburg’da incelenirken İç Tüzüğün 39. maddesi uyarınca geçici tedbir uygulamış ve durumun aciliyeti nedeniyle dava dosyasını üç aydan kısa bir sürede karara bağlamıştır.
• Takdir yetkisi: AİHM’e göre annenin İtalya’ya dönemeyeceği iddialarını reddeden Estonya makamları takdir yetkilerinin sınırlarını aşmamıştır; iade kararının keyfi olduğuna veya ilgili menfaatler arasında adil bir denge kurulmadığına dair bir bulgu da bulunmamaktadır.

Raban – Romanya Kararı

Raban – Romanya (25437/08, 26.10.2010) kararında AİHM, çocukların İsrail’e iadesi talebini reddeden Romen istinaf mahkemesinin değerlendirmesinde keyfilik bulunmadığını belirterek 8. maddenin ihlal edilmediğine hükmetmiştir. Kararın olayları ve değerlendirmesi şunlardır:

• Olay: Ortak velayete sahip anne, babanın onayıyla çocuklarla birlikte altı aylığına Romanya’ya gitmiş, ancak İsrail’e dönmemiştir.
• Savunma: Anne, İsrail’deki güvensizlik ortamının çocuklar için “ciddi bir risk” oluşturduğunu ileri sürmüş; ilk derece mahkemesi iadeye karar vermiş, istinaf mahkemesi ise bu kararı kaldırmıştır.
• AİHM’in değerlendirmesi: AİHM, devletin takdir yetkisini ve somut olaya göre yapılması gereken değerlendirmeyi gözeterek, istinaf mahkemesinin kaçırıldıklarında çok küçük yaşta olan çocukların yeni çevrelerine tamamen uyum sağladığı yönündeki değerlendirmesini orantılı bulmuştur.
• Eleştiri: Bu yaklaşım öğretide eleştirilmektedir; zira çocuğun uyumu ve velayete ilişkin değerlendirmeler, iade usulü tamamlandıktan sonra çocuğun mutat meskeninin bulunduğu devletin yargı makamlarınca görülecek velayet davasında ele alınması gereken konulardır.

Ciddi risk ve uyum gerekçesiyle iade kararlarının AİHS’ye uygunluğunu inceleyen kararlar aşağıda özetlenmiştir. Bu grupta AİHM’in asıl denetlediği, ulusal mahkemenin istisna iddialarını gerekçeli biçimde inceleyip incelemediğidir.

4. Devletin Sorumlu Tutulmadığı Kararlar Hangileridir?

AİHM, ulusal makamların kendilerinden beklenen makul önlemleri aldığı ya da başvurucunun Lahey Sözleşmesi anlamında velayet hakkına sahip olmadığı durumlarda ihlal kararı vermemektedir. Aşağıdaki iki karar bu yaklaşımın örnekleridir.

Tapia Gasca ve D. – İspanya Kararı

Tapia Gasca ve D. – İspanya (20272/06, 22.12.2009) kararında AİHM, Faslı babanın görüş sırasında yanına aldığı kızını annesine geri vermemesi ve çocuğun Fas’a götürülmesi üzerine, İspanyol makamlarının çocuğun yurtdışına çıkarılmasını önleme ve iadesini sağlama konusundaki yükümlülüklerini yerine getirdiğine karar vermiştir. Başvurucu anne, yerel makamların yeterli çabayı göstermediğini ve çocuğun iadesini sağlayamadığını ileri sürmüştür. Mahkeme, somut bir sonuç elde edilememesine rağmen İspanyol makamlarının pozitif yükümlülüklerini ihlal etmediği sonucuna vararak 8. maddenin ihlal edilmediğine hükmetmiştir.

Balbontin – Birleşik Krallık Kararı

Balbontin – Birleşik Krallık (39067/97, 14.09.1999) kararında AİHM, ebeveyn sorumluluğu bulunmayan evlilik dışı babanın, çocuğun haksız götürüldüğüne dair karar alamamasının AİHS’nin 8. maddesiyle bağlantılı 14. maddesini ihlal etmediğini belirterek başvuruyu kabul edilemez bulmuştur. Kararın olayları ve sonuçları şunlardır:

• Olay: Çocuk, annesi tarafından İngiltere’den İtalya’ya götürülmüş; baba ise bu tarihte çocuk üzerinde velayet ya da ebeveyn sorumluluğu kararına sahip değildi.
• Gerekçe: Mahkeme’ye göre çocuğun bakımını üstlenen babalar ile üstlenmeyen babalar arasındaki farklı muamelenin objektif ve makul bir gerekçesi bulunmaktadır.
• Lahey bakımından anlamı: Lahey Sözleşmesi yalnızca velayet hakkı ihlal edilerek yapılan götürme veya alıkoymayı koruma altına aldığından, başvurucunun mutat meskenin bulunduğu devlet hukukuna göre velayet hakkına sahip olup olmadığı belirleyicidir. Kararda ayrıca aile kurumuna ve ebeveynlere tanınan yetkilere farklı hukuk sistemlerinde farklı yaklaşılabileceği görülmektedir.

Türkiye Aleyhine Hangi AİHM Uluslararası Çocuk Kaçırma Kararları Verilmiştir?

AİHM, Türkiye aleyhine açılan uluslararası çocuk kaçırma ve kişisel ilişki davalarında hem ihlal hem de ihlal bulunmadığı yönünde kararlar vermiştir. Türkiye, Lahey Sözleşmesi’ne 1 Ağustos 2000 tarihinden itibaren taraftır; bu tarihten önceki olaylarda AİHM, Türk makamlarının yükümlülüklerini doğrudan AİHS’nin 8. maddesi çerçevesinde değerlendirmiştir.

Sophia Guðrún Hansen – Türkiye Kararı

Hansen – Türkiye (36141/97, 23.09.2003) kararında AİHM, İzlandalı annenin Türkiye’de babalarıyla kalan kızlarıyla kişisel ilişki kurma hakkına ilişkin mahkeme kararlarının icrasında Türk makamlarının aldığı önlemleri yetersiz bularak 8. madde ihlaline hükmetmiştir. Çocuklar 1990 yılında annenin izniyle tatil için babalarıyla Türkiye’ye gelmiş ve İzlanda’ya geri dönmemiştir. AİHM, Hükümetin başvurucunun çocuklarını görme hakkının yerine getirilmesi konusunda Türk makamlarının kendilerinden makul olarak bekleneni yaptığı yönündeki savunmasına katılmamıştır.

Övüş – Türkiye Kararı

Övüş – Türkiye (42981/04, 13.10.2009) kararında AİHM, Türk makamlarının başvurucu annenin çocuklarıyla kişisel ilişki kurma hakkını sağlamak için yeterli ve etkili çaba göstermediğini tespit ederek 8. madde ihlaline hükmetmiştir. Kararın olayları ve sonuçları şunlardır:

• Olay: Almanya’da yaşayan annenin velayetini düzenleyen Alman boşanma kararı için Adana’da yabancı boşanma kararının tenfizi kararı verilmiş olmasına rağmen anne, Türkiye’ye geldiğinde çocuklarını bırakarak ülkeden ayrılmak zorunda kalmış ve üç yıl boyunca çocuklarını görememiştir.
• 6/1. madde: Mahkeme ayrıca, babanın Adana’da açtığı boşanma davasının anneye bildirilmemesi nedeniyle AİHS’nin 6/1. maddesinin de ihlal edildiğine karar vermiştir.
• Geçici önlemler: Türk hukukunda boşanma davası açıldığında hâkim, Türk Medeni Kanunu’nun 169. maddesi uyarınca dava süresince eşlerin geçimine ve çocukların bakım ve korunmasına ilişkin geçici önlemleri resen alır; çocuk nafakası, geçici tedbir nafakası ve kişisel ilişki tesisi bu önlemlerin başında gelir.
• Önemi: Övüş kararı, AİHM’in özellikle çocukla kişisel ilişki kurulmasına yönelik tedbir kararlarının etkin ve yeterli biçimde uygulanmasını aradığını göstermektedir.

Eskinazi ve Chelouche – Türkiye Kararı

Eskinazi ve Chelouche – Türkiye (14600/05, 06.12.2005) kararında AİHM, Türk mahkemelerinin çocuğun Lahey Sözleşmesi uyarınca İsrail’e iadesine karar vermesinin AİHS’nin 6. ve 8. maddelerini ihlal etmediğini belirterek başvuruyu açıkça dayanaktan yoksun bulmuş ve oy çokluğuyla kabul edilemez ilan etmiştir. Başvurucular, Türk ve Fransız vatandaşı anne ile kızıdır; anne, 2004 yılında kızıyla birlikte on günlüğüne Türkiye’ye gelmiş, dönüşü birkaç kez ertelemiş ve sonunda Türkiye’de kalmaya karar vermiştir. AİHM, 8. maddenin Lahey Sözleşmesi ışığında yorumlanması gerektiğini yineleyerek, iade kararı veren Türk makamlarının AİHS’den doğan yükümlülüklerini göz ardı ettiğinin söylenemeyeceği sonucuna varmıştır.

Ancel – Türkiye Kararı

Ancel – Türkiye (28514/04, 17.02.2009) kararında AİHM, Fransa’da yaşayan annenin kızının kendisine iadesi hakkının sağlanması için Türk makamlarının yeterli çaba gösterdiğine karar vererek 8. ve 6/1. maddelerin ihlal edilmediğine hükmetmiştir. Başvurucu, Türkiye’de babasının ailesinin yanında kalan kızının velayetinin kendisine verilmesine ilişkin kararın uygulanmadığını ileri sürmüştür. Mahkeme, sorunun özünü babanın ortadan kaybolması olarak tespit etmiş ve Türk makamlarının baba ile çocuğu bulmak için gerekli adımları attığını kabul etmiştir.

Küçük – Türkiye ve İsviçre Kararı

Küçük – Türkiye ve İsviçre (33362/04, 17.05.2011) kararı, devletlerin aile hayatının korunmasına yönelik 8. madde kapsamındaki pozitif yükümlülüklerinin Lahey Sözleşmesi çerçevesinde nasıl belirlendiğini gösteren, Türkiye’yi ilgilendiren önemli kararlardan biridir. Dava, velayeti kendisine verilen babanın, annesi tarafından sahte belgelerle yurtdışına çıkarılan ve İsviçre’ye götürülen oğlunun mahkeme kararları uyarınca hızla Türkiye’ye dönmesi için Türk ve İsviçre makamlarının gerekli önlemleri almadığı iddiasına dayanmaktadır. Mahkeme’nin tespitleri şunlardır:

• Aile hayatı: Velayet kendisine verilen başvurucu ile oğlunun birlikte yaşamaya devam etmesi, AİHS’nin 8. maddesinin birinci fıkrası anlamında aile hayatının temel bir unsurudur.
• Pozitif yükümlülük: AİHS’nin 8. maddesi, bir ebeveynin çocuğuyla yeniden birleşmesini sağlayacak önlemlerin alınmasını talep hakkının yanı sıra ulusal makamların bu önlemleri alma yükümlülüğünü de kapsamaktadır. Belirleyici olan, ulusal makamların mevzuat ya da mahkeme kararlarıyla ebeveyne tanınan velayet, kişisel ilişki ya da birlikte yaşama hakkının icrasını kolaylaştırmak için kendilerinden beklenen bütün makul önlemleri alıp almadığıdır.
• Sınır: Ulusal makamların önlem alma yükümlülüğü mutlak değildir ve koruma tedbirlerinin nitelik ve kapsamı her davanın koşullarına bağlıdır; bu alandaki pozitif yükümlülükler 1980 tarihli Lahey Sözleşmesi ışığında yorumlanmalıdır.
• Merkezi makamlar: Lahey Sözleşmesi uyarınca merkezi makamlar kendi aralarında işbirliği yapmalı ve çocukların derhal iadesini sağlamak üzere ilgili devletlerin yetkili makamları arasındaki işbirliğini teşvik etmelidir. Türkiye ve İsviçre’nin adli, diplomatik ve polis düzeyindeki girişimlerinin başvurucunun arzu ettiği biçimde ilerlememesi, Türk ve İsviçre makamlarının pasif kaldığı anlamına gelmez.
• Sonuç: Müşterek çocuğun yurtdışına kaçırılması ile Türkiye’ye dönüşü arasında belli bir süre geçmesine rağmen makamlar iç hukukları ve uluslararası sözleşmeler uyarınca gerekli bütün işlemleri yapmış ve 8. madde ihlal edilmemiştir. Buna karşılık başvurucuların Türk makamlarınca bir gece boyunca keyfi olarak gözaltında tutulması nedeniyle Türkiye bakımından AİHS’nin 5/1. maddesi ihlal edilmiştir.

İlker Ensar Uyanık – Türkiye Kararı

İlker Ensar Uyanık – Türkiye (60328/09, 03.05.2012) kararında AİHM, ABD’de yaşayan babanın Türkiye’de alıkonulan kızının iadesi talebini reddeden Türk mahkemelerinin Lahey Sözleşmesi’nin ilkelerine göre inceleme yapmadığını tespit ederek 8. madde ihlaline hükmetmiştir. Kararın olayları ve gerekçesi şunlardır:

• Olay: Aile 2007 yılında tatil için Türkiye’ye gelmiş, anne çocukla birlikte ABD’ye dönmemiş; İzmir Aile Mahkemesi iade talebini esas olarak çocuğun çok küçük yaşta olduğu ve anne bakımına ihtiyaç duyduğu gerekçesiyle reddetmiştir.
• Eksik inceleme: Yerel mahkeme, babanın Lahey Sözleşmesi’nin 3. maddesi anlamında velayet hakkına sahip olup olmadığını ve çocuğun Türkiye’de alıkonulmasının haksız olup olmadığını araştırmamıştır.
• Yaş ölçütü: AİHM, çocuğun küçük yaşının dikkate alınması gereken bir ölçüt olduğunu kabul etmekle birlikte, bunun tek başına iade talebinin reddi için yeterli bir gerekçe olamayacağını vurgulamıştır.

Türkiye’yi ilgilendiren AİHM kararları, ulusal makamların hem iade ve kişisel ilişki kararlarının icrasında hem de Lahey davasının incelenme biçiminde denetlendiğini göstermektedir. Kararlar ve temel tespitler aşağıda özetlenmiştir.

İncelenen AİHM Kararlarının Özet Tablosu

Tablo, sayfada incelenen kararları başvuru numarası, karar tarihi ve AİHM’in vardığı sonuçla birlikte göstermektedir. Kararların tam metinlerine AİHM’in resmi içtihat veri tabanı HUDOC üzerinden başvuru numarasıyla ulaşılabilir.

Lahey Davasında AİHM’e Başvuru Süresi ve Şartları Nelerdir?

Lahey davasında iç hukuk yollarını tüketen ebeveyn, kesin iç hukuk kararından itibaren dört ay içinde AİHM’e bireysel başvuruda bulunabilir. Türkiye’de iade davasında verilen kesin karara karşı önce Anayasa Mahkemesi’ne bireysel başvuru yapılması gerekir. AİHM’e başvuru çocuğun iadesini kendiliğinden sağlamaz; Mahkeme devletin AİHS’yi ihlal edip etmediğini tespit eder.

1. Anayasa Mahkemesi’ne Bireysel Başvuru Neden Önce Gelir?

6216 sayılı Kanun’un 45. maddesi, Anayasa Mahkemesi’ne bireysel başvurudan önce kanunda öngörülen idari ve yargısal başvuru yollarının tamamının tüketilmesini şart koşmaktadır. Aynı Kanun’un 47. maddesine göre bireysel başvuru, başvuru yollarının tüketildiği tarihten itibaren otuz gün içinde yapılmalıdır. Anayasa Mahkemesi’ne başvuru, AİHM bakımından da tüketilmesi gereken bir iç hukuk yoludur.

2. AİHM’e Başvuru Süresi 4 Ay mı 6 Ay mı?

AİHS’nin 35. maddesindeki başvuru süresi, 15 No’lu Protokol ile altı aydan dört aya indirilmiştir ve 1 Şubat 2022’den sonra kesinleşen iç hukuk kararları için dört ay uygulanmaktadır. Süre, kural olarak kesin iç hukuk kararının başvurucuya veya vekiline tebliğinden itibaren işlemeye başlar. Dört aylık süre ancak AİHM İç Tüzüğü’nün 47. maddesine uygun, eksiksiz bir başvuru formunun gönderilmesiyle kesilir.

3. Acil Durumlarda AİHM’den Geçici Tedbir İstenebilir mi?

AİHM, İç Tüzüğü’nün 39. maddesi uyarınca telafisi imkânsız bir zarar tehlikesi bulunan istisnai durumlarda taraf devlete geçici tedbir gösterebilmektedir. M.R. ve L.R. – Estonya ve B. – Belçika davalarında AİHM, başvuru incelenirken çocuğun iadesinin durdurulmasına yönelik geçici tedbir uygulamıştır. Geçici tedbir istisnai bir yoldur ve iade kararının uygulanmasının çocuk bakımından ciddi ve geri dönülemez bir zarar doğuracağının somut olarak gösterilmesini gerektirir.

Türkiye’de görülen bir iade davasında kesin karardan sonra başvurulabilecek yollar, süreleri ve dayanaklarıyla birlikte aşağıda gösterilmektedir. Süreler kesin kararın niteliğine ve tebliğ tarihine göre ayrıca hesaplanmalıdır.

Lahey Sözleşmesi Uyarınca Uluslararası Çocuk Kaçırma Davalarında İçtihat Birliği Neden Önemlidir?

Lahey Sözleşmesi’nin etkinliği, büyük ölçüde taraf devletlerin uygulamalarındaki tutarlılığa ve bu devletler arasında kurulan işbirliğine bağlıdır. AİHM içtihadı, ulusal mahkemelerin Sözleşme kavramlarını ortak bir anlayışla yorumlamasını sağlayan en önemli araçlardan biridir.

1. Uluslararası Çocuk Kaçırma Çocuğu ve Ebeveynleri Nasıl Etkiler?

Uluslararası çocuk kaçırmanın, çocuklar üzerinde olduğu kadar ebeveynler üzerinde de ağır etkileri bulunmaktadır. Bu etkiler başlıca şunlardır:

• Ebeveynden kopuş: Bu eylemin mağduru olan çocuk yalnızca diğer ebeveyniyle temasını kaybetmekle kalmaz, ihtiyaç duyduğu sevgi, şefkat ve korumadan da yoksun kalır.
• Yeni çevre: Çocuk kendi ev ortamından uzaklaşır ve yeni bir kültür, farklı bir hukuk sistemi, dil ve çoğunlukla farklı bir sosyal yapıyla karşılaşır.
• Hukuki karmaşıklık: Bu farklılıklar uluslararası çocuk kaçırma vakalarını gerek evlilik birliği içinde gerekse boşanma sürecinde ya da sonrasında karmaşık ve çözülmesi güç bir hale getirmektedir; bu nedenle uluslararası unsurlu aile hukuku uyuşmazlıklarında iade, velayet ve kişisel ilişki talepleri birlikte değerlendirilmelidir.

2. Lahey Sözleşmesi Uygulamada Ne Kadar Başarılıdır?

Lahey Sözleşmesi, taraf devletlerde genel olarak başarılı bir uygulamaya sahiptir ve Lahey Uluslararası Özel Hukuk Konferansı verilerine göre Sözleşme’ye 103 devlet taraftır. Sözleşme’nin başarısını ve sınırlarını belirleyen unsurlar şunlardır:

• Sonuç ve caydırıcılık: Sözleşme binlerce kaçırma vakasının çözümüne katkıda bulunmakta ve kaçırma eyleminin çocuğun her iki ebeveyniyle ilişki kurma hakkına zarar verdiğine dair açık bir mesaj vermektedir; çocuğun derhal iadesine yönelik önlemlerin etkinliği Sözleşme’ye pek çok vakada caydırıcı bir işlev de kazandırmaktadır.
• Özel kavramlar: Lahey Sözleşmesi mutat mesken, velayet hakkı ve ciddi risk gibi kavramları özel bir amaç doğrultusunda benimsemiş ve bu kavramların doğru anlaşılmasını ve yorumlanmasını öngörmektedir.
• Ulusal farklılıklar: Sözleşme’nin çok sayıda taraf devlette uygulanması kaçınılmaz olarak bu devletlerin ulusal ve kültürel özelliklerini yansıtmakta ve farklı yargı sistemlerinin yapısı Sözleşme’nin yorumunu etkilemektedir.
• Tutarlılık ve işbirliği: Lahey Sözleşmesi çocuk kaçırma düzenlemelerinin etkinliği, büyük ölçüde taraf devletlerin uygulamalarındaki tutarlılığa ve bu devletler arasında işbirliğinin sağlanabilmesine dayanmaktadır; bu yönüyle Lahey Sözleşmesi bir adli yardımlaşma sözleşmesi niteliği taşımaktadır.

3. Lahey Davalarında Uzmanlaşmış Mahkemeler Neden Önemlidir?

Lahey davalarının, Almanya’daki uygulamada olduğu gibi belirli bölgelerde yetkilendirilmiş sınırlı sayıda aile mahkemesinde toplanması, iade usulünün daha hızlı ve etkili işlemesini sağlayabilir. Bu konuda görevlendirilmiş mahkemeler, hâkimlerin Lahey Sözleşmesi’ni yorumlama ve teknik olarak uygulama konusunda deneyim kazanmasını sağlayacak; uluslararası çocuk kaçırma vakalarında Lahey Sözleşmesi uyarınca bir içtihat birliğinin oluşmasına da önemli bir imkân yaratacaktır.

Ayrıca taraf devletlerin mevzuat ve yargı kararlarına erişimin kolaylaştırılması ve etkin iletişimin sürdürülmesi, uygulamada tutarlılığın sağlanmasına ve Sözleşme’nin öngördüğü iade usulünün etkin işlemesine katkıda bulunacaktır. Aile hukuku avukatları ile uluslararası çocuk kaçırma avukatlarının AİHM içtihadını izlemesi, iade davalarında ciddi risk, uyum ve velayet hakkı savunmalarının doğru kurulması bakımından belirleyicidir.

4. İçtihat Birliğini Sağlayan Unsurlar Nelerdir?

Lahey Sözleşmesi’nin taraf devletlerde tutarlı uygulanmasını sağlayan başlıca unsurlar ve işlevleri aşağıda özetlenmiştir. Bu unsurlar birlikte işlediğinde iade usulü Sözleşme’nin öngördüğü hızla sonuçlanabilir.