Arabuluculuk Başvurusu: Arabuluculuk Nedir, Nasıl Yapılır?

Arabuluculuk Nedir?

6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu (HUAK) arabuluculuğu; sistematik teknikler uygulayarak tarafları görüşmek ve müzakere etmek amacıyla bir araya getiren, onların birbirini anlamasını ve bu suretle çözümlerini kendilerinin üretmesini sağlamak için aralarında iletişim kuran, tarafların çözüm üretemediği hâllerde çözüm önerisi de getirebilen, uzmanlık eğitimi almış tarafsız ve bağımsız bir üçüncü kişinin katılımıyla yürütülen uyuşmazlık çözüm yöntemi olarak tanımlar (HUAK m. 2).

Arabuluculuk, tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebildikleri iş veya işlemlerden doğan özel hukuk uyuşmazlıklarında uygulanır; yabancılık unsuru taşıyan uyuşmazlıklar da kapsamdadır (HUAK m. 1/2). Taraflar arabulucuya başvurmak, süreci sürdürmek, sonuçlandırmak veya süreçten vazgeçmek konusunda kural olarak serbesttir; ancak kanunun dava şartı olarak öngördüğü hâller saklıdır (HUAK m. 3/1). Bu nedenle uygulamada iki tür arabuluculuktan söz edilir:

Arabuluculuk sürecinin amacı uyuşmazlığın hızlı ve daha ekonomik çözülmesi, kontrolün taraflarda kalması ve sürecin gizlilik içinde yürütülmesidir: taraflarca aksi kararlaştırılmadıkça arabulucu, taraflar ve görüşmelere katılan diğer kişiler, süreçte öğrendikleri bilgi ve belgeleri gizli tutmakla yükümlüdür (HUAK m. 4).

Arabulucu Kimdir, Kimler Arabulucu Olabilir?

Arabulucu, arabuluculuk faaliyetini yürüten ve Adalet Bakanlığınca tutulan arabulucular siciline kayıtlı gerçek kişidir (HUAK m. 2). Sicile kayıtlı olmayan bir hukukçu, eğitimini ve sınavını tamamlamış olsa bile arabulucu unvanını kullanamaz ve arabuluculuk yapamaz. Arabulucular siciline kaydolabilmek için aranan arabuluculuk şartları şunlardır (HUAK m. 20/2):

• Türk vatandaşı ve tam ehliyetli olmak,
• Mesleğinde en az beş yıllık kıdeme sahip hukuk fakültesi mezunu olmak,
• Kanunda sayılan suçlardan mahkûm olmamak ve terör örgütleriyle iltisaklı veya irtibatlı olmamak,
• Arabuluculuk eğitimini tamamlamak ve Adalet Bakanlığınca yapılan yazılı sınavda başarılı olmak.

7531 sayılı Kanunla yapılan ve 14.11.2024 tarihinde yürürlüğe giren değişiklikle, mesleğinde yirmi yıl kıdeme sahip hukukçular yazılı sınavdan muaf tutulmuştur; bu kişilerin de eğitimi tamamlaması ve diğer şartları taşıması gerekir. Arabulucu görevini özenle, tarafsız biçimde ve şahsen yerine getirir, taraflar arasında eşitliği gözetir ve görev yaptığı uyuşmazlıkla ilgili sonradan açılan davada taraflardan birinin avukatı olamaz (HUAK m. 9). Sürecin başında tarafları arabuluculuğun esasları, süreci ve sonuçları hakkında aydınlatmakla yükümlüdür (HUAK m. 11).

İyi Bir Arabulucuda Aranan Nitelikler

Arabuluculuk Başvurusu Nasıl Yapılır?

Arabuluculuk başvurusu, uyuşmazlığın zorunlu arabuluculuk kapsamında olup olmamasına göre farklı yollardan yapılır. Zorunlu arabuluculukta başvuru adliyedeki arabuluculuk bürosuna, büro bulunmayan yerlerde ise görevlendirilen sulh hukuk mahkemesi yazı işleri müdürlüğüne yapılır (HUAK m. 18/A/4). İhtiyari arabuluculukta ise taraflar arabulucuyu kural olarak kendileri seçer (HUAK m. 14). Zorunlu arabuluculukta arabuluculuk başvurusu şu adımlarla ilerler:

Karşı taraf, en geç ilk toplantıda belge sunarak büronun yetkisine itiraz edebilir; bu durumda dosya sulh hukuk mahkemesine gönderilir ve mahkeme en geç bir hafta içinde yetkili büroyu kesin olarak belirler (HUAK m. 18/A/8). Arabuluculuk ücretini karşılayamayacak durumdaki taraf, büronun bulunduğu yerdeki sulh hukuk mahkemesinin kararıyla adli yardımdan yararlanabilir (HUAK m. 13/3).

Arabuluculuk Başvurusunda Süreler ve Zamanaşımına Etkisi

Arabuluculuk başvurusu yapıldıktan sonra arabulucunun süreci tamamlaması gereken süre, uyuşmazlığın türüne göre değişir. Süre, arabulucunun görevlendirildiği tarihten itibaren işler:

Zamanaşımı ve Hak Düşürücü Süreler

Dava şartı arabuluculukta arabuluculuk bürosuna başvurulmasından son tutanağın düzenlendiği tarihe kadar geçen sürede zamanaşımı durur ve hak düşürücü süre işlemez (HUAK m. 18/A/15). Dava açılmadan önce alınmış bir ihtiyati tedbir veya ihtiyati haciz kararı varsa, bu kararların ardından açılması gereken davanın süresi de aynı dönemde işlemez (HUAK m. 18/A/16).

İhtiyari arabuluculukta da arabuluculuk sürecinin başlamasından sona ermesine kadar geçen süre, zamanaşımı ve hak düşürücü sürelerin hesabında dikkate alınmaz (HUAK m. 16/2). Ancak bu sonuç yalnızca teklifte bulunulmasıyla değil, sürecin başlamasıyla doğar: dava öncesinde süreç, tarafların ilk toplantıya davet edilmesi ve sürecin devam ettirilmesi konusunda anlaşıldığının tutanakla belgelendirildiği tarihte başlar (HUAK m. 16/1). Arabulucuya başvurma teklifine 30 gün içinde olumlu cevap verilmezse teklif reddedilmiş sayılır (HUAK m. 13/2) ve süreler işlemeye devam eder.

Dava Açıldıktan Sonra Arabuluculuk

Arabuluculuk yalnızca dava öncesinde değil, davanın görülmesi sırasında da mümkündür; mahkeme de tarafları arabulucuya başvurma konusunda aydınlatıp teşvik edebilir (HUAK m. 13/1). Dava açıldıktan sonra taraflar birlikte arabulucuya başvuracaklarını beyan ederse yargılama, mahkemece üç ayı geçmemek üzere ertelenir; bu süre tarafların birlikte başvurusu üzerine üç aya kadar uzatılabilir (HUAK m. 15/5).

Arabuluculuk Başvurusu Hangi Uyuşmazlıklarda Zorunludur?

Zorunlu arabuluculuk, uygulamada dava şartı arabuluculuk olarak da anılır: kanunun saydığı uyuşmazlıklarda arabulucuya başvurulmadan açılan dava, herhangi bir işlem yapılmaksızın dava şartı yokluğu sebebiyle usulden reddedilir. Arabulucuya başvurulmuş ancak anlaşmaya varılamadığını gösteren son tutanağın aslı veya arabulucu tarafından onaylanmış örneği dava dilekçesine eklenmemişse ise dava hemen reddedilmez; mahkeme davacıya son tutanağı bir haftalık kesin süre içinde sunmasını ihtar eder (HUAK m. 18/A/2). Zorunlu arabuluculuk, 2018’de iş, 2019’da ticari, 2020’de tüketici uyuşmazlıklarında ve 01.09.2023 itibarıyla kira, ortaklığın giderilmesi, kat mülkiyeti ve komşu hakkı uyuşmazlıklarında uygulanmaya başlamıştır.

Özel kanunlarda tahkime veya başka bir alternatif çözüm yoluna başvurma zorunluluğu öngörülen ya da taraflar arasında tahkim sözleşmesi bulunan hâllerde arabuluculuk başvurusu dava şartı değildir (HUAK m. 18/A/18).

İş Hukukunda Zorunlu Arabuluculuk

Kanuna, bireysel veya toplu iş sözleşmesine dayanan işçi veya işveren alacağı ve tazminatı ile işe iade talebiyle açılacak davalarda arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır; bu alacak ve tazminatlarla ilgili itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davaları da kapsamdadır (7036 s. Kanun m. 3/1). Bu nedenle işten çıkarılma tazminatı (kıdem ve ihbar tazminatı), fazla mesai alacakları, yıllık izin ve ücret alacakları ile işverenin, örneğin işyeri malzemelerine verilen zarar nedeniyle işçiden talep ettiği tazminat için önce arabulucuya gidilir. Fesih bildiriminde sebep gösterilmediğini veya gösterilen sebebin geçerli olmadığını ileri süren işçi, fesih bildiriminin tebliğinden itibaren bir ay içinde işe iade talebiyle arabulucuya başvurmak zorundadır (İş Kanunu m. 20/1). Gazeteciler ve gemiadamları da bu kapsamda işçi sayılır (7036 s. Kanun m. 3/20).

İş kazası veya meslek hastalığından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat davaları ile bunlarla ilgili tespit, itiraz ve rücu davaları için arabuluculuk başvurusu zorunlu değildir (7036 s. Kanun m. 3/3). Görüşmelere işverenin yazılı belgeyle yetkilendirdiği çalışanı da katılarak işvereni temsil edebilir ve son tutanağı imzalayabilir (7036 s. Kanun m. 3/18).

Ticari Uyuşmazlıklarda Zorunlu Arabuluculuk

TTK m. 4’te ve diğer kanunlarda belirtilen ticari davalardan, konusu bir miktar para olan alacak, tazminat, itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davalarında dava açılmadan önce arabulucuya başvurulması dava şartıdır (TTK m. 5/A/1). Dolayısıyla her ticari dava değil, yalnızca konusu para olan bu davalar zorunlu arabuluculuğa tabidir. Arabulucu başvuruyu altı hafta içinde sonuçlandırır; süre zorunlu hâllerde en fazla iki hafta uzatılabilir (TTK m. 5/A/2). Anlaşılamazsa arabulucunun düzenlediği son tutanakla dava açma yolu açılır.

Tüketici Uyuşmazlıklarında Dava Şartı Arabuluculuk

Tüketici mahkemelerinde görülen uyuşmazlıklarda dava açılmadan önce arabulucuya başvurulması dava şartıdır (6502 s. Kanun m. 73/A/1). Ancak şu hâllerde dava şartı arabuluculuk uygulanmaz:

• Tüketici hakem heyetinin görevi kapsamındaki uyuşmazlıklar,
• Tüketici hakem heyeti kararlarına yapılan itirazlar,
• Kanunun 73. maddesinin altıncı fıkrasında belirtilen davalar ile 74. maddede belirtilen davalar,
• Tüketici işlemi mahiyetinde olan ve taşınmazın aynından doğan uyuşmazlıklar.

İlk toplantıya katılmayan tarafa uygulanan yargılama gideri ve vekâlet ücreti yaptırımı tüketici aleyhine uygulanmaz (6502 s. Kanun m. 73/A/2). Tüketicinin ödemesi gereken arabuluculuk ücreti ise iki saatlik ücret tutarını geçmemek üzere Adalet Bakanlığı bütçesinden karşılanır (6502 s. Kanun m. 73/A/3).

Kira, Ortaklığın Giderilmesi, Kat Mülkiyeti ve Komşu Hakkı

01.09.2023’ten itibaren şu uyuşmazlıklarda da dava açılmadan önce arabulucuya başvurulması dava şartıdır (HUAK m. 18/B/1). Gayrimenkul hukuku uyuşmazlıklarının önemli bir bölümü bu kapsama girer:

Bu dört grupta anlaşmaya varılırsa anlaşma belgesine icra edilebilirlik şerhi alınması zorunludur; şerh taşınmazla ilgili anlaşmalarda taşınmazın bulunduğu yer, diğerlerinde arabulucunun görev yaptığı yer sulh hukuk mahkemesinden alınır (HUAK m. 18/B/3). 18/B hükümleri, yürürlüğe girdiği tarihte ilk derece mahkemeleri, bölge adliye mahkemeleri ve Yargıtayda görülmekte olan davalara uygulanmaz (HUAK geçici m. 3).

İhtiyari Arabuluculuk Nedir?

İhtiyari arabuluculuk, kanunen zorunlu olmadığı hâlde tarafların kendi iradeleriyle başvurdukları arabuluculuktur. Taraflar üzerinde serbestçe tasarruf edebilecekleri her özel hukuk uyuşmazlığını, dava açmadan önce veya dava sırasında ihtiyari arabuluculuk yoluyla çözmeye çalışabilir (HUAK m. 1/2, 13/1). Arabulucu, taraflarca seçilir; taraflar emredici kurallara aykırı olmamak kaydıyla usulü de serbestçe kararlaştırabilir (HUAK m. 14, 15/2). İhtiyari arabuluculuğa sıkça başvurulan uyuşmazlıklar şunlardır:

Taşınmaz Uyuşmazlıklarında Tapuya Şerh

Taşınmazın devrine veya sınırlı ayni hak kurulmasına ilişkin bir arabuluculuk sürecinde taraflar yazılı olarak kararlaştırır ve arabulucu bunu tutanağa geçirirse, arabulucunun talebiyle tasarruf yetkisinin kısıtlandığına dair tapu siciline şerh verilir. Şerh, arabuluculuk süreciyle sınırlıdır ve konulduğu tarihten itibaren üç ayı geçemez; tarafların anlaşamaması veya kaldırılması konusunda anlaşması hâlinde arabulucunun talebiyle, üç ayın sonunda ise kendiliğinden kalkar (HUAK m. 17/B/2). Anlaşma belgesine taşınmazın bulunduğu yer sulh hukuk mahkemesinden icra edilebilirlik şerhi alınması zorunludur; şerh verildikten sonra taraflardan biri, resmî senet düzenlenmeksizin tapu müdürlüğünden tescil talep edebilir (HUAK m. 17/B/4, 6).

Hangi Uyuşmazlıklar Arabuluculuğa Elverişlidir?

Arabuluculuk, yalnızca tarafların serbestçe tasarruf edebildiği özel hukuk uyuşmazlıklarında mümkündür; aile içi şiddet iddiası içeren uyuşmazlıklar kanunen arabuluculuğa elverişli değildir (HUAK m. 1/2). Aşağıdaki karşılaştırma, uygulamadaki ayrımı özetler:

Nüfus kaydının düzeltilmesi davaları, yerleşim yerindeki asliye hukuk mahkemesinde açılır ve nüfus müdürü veya görevlendireceği memurun huzuruyla görülür (5490 s. Kanun m. 36); kamu düzenini ilgilendirdiğinden arabuluculuğun konusu olamaz. İflasın ertelenmesi kurumu ise 7101 sayılı Kanunla 2018 yılında yürürlükten kaldırılmıştır.

Arabuluculuk Görüşmelerine Kimler Katılır, Katılmak Zorunlu mu?

Arabuluculuk müzakerelerine taraflar bizzat, kanuni temsilcileri veya avukatları aracılığıyla katılabilir; uyuşmazlığın çözümüne katkı sağlayabilecek uzman kişiler de hazır bulundurulabilir (HUAK m. 15/6). Taraflardan biri kamu idaresi ise idareyi; üst yöneticinin belirlediği iki üye ile hukuk birimi amiri veya onun belirleyeceği bir avukat ya da hukuk müşavirinden oluşan bir komisyon temsil eder (HUAK m. 15/8).

İhtiyari arabuluculukta katılım zorunlu değildir; teklif 30 gün içinde kabul edilmezse reddedilmiş sayılır. Dava şartı arabuluculukta ise geçerli bir mazeret göstermeden ilk toplantıya katılmamanın sonuçları ağırdır (HUAK m. 18/A/11):

• Toplantıya katılmayan taraf son tutanakta belirtilir.
• Bu taraf, davada kısmen veya tamamen haklı çıksa bile, karşı tarafın ödemekle yükümlü olduğu yargılama giderlerinin yarısından sorumlu tutulur.
• Lehine, Avukatlık Asgari Ücret Tarifesine göre belirlenen vekâlet ücretinin yalnızca yarısına hükmedilir (7531 sayılı Kanunla 14.11.2024 itibarıyla).
• İki taraf da ilk toplantıya katılmazsa, sonradan açılan davada tarafların yaptıkları yargılama giderleri kendi üzerlerinde bırakılır.

Bu yaptırımlar tüketici aleyhine uygulanmaz (6502 s. Kanun m. 73/A/2).

Arabulucu Ücreti ve Masrafları Kim Öder?

Arabuluculuk başvurusu sonrasında ödenecek arabulucu ücreti, her yıl yayımlanan Arabuluculuk Asgari Ücret Tarifesi‘ne göre belirlenir; uyuşmazlığın türüne, taraf sayısına ve anlaşılan miktara göre değiştiğinden bu sayfada rakam vermiyoruz. Ödeme kuralları arabuluculuğun türüne göre farklıdır:

Son Tutanak, Anlaşma Belgesi ve İcra Edilebilirlik Şerhi

Son Tutanak

Arabuluculuk faaliyeti tarafların anlaşması, anlaşamaması, taraflara ulaşılamaması veya katılmamaları gibi hâllerde sona erer ve sonuç bir son tutanakla belgelendirilir. Tutanak arabulucu, taraflar, kanuni temsilcileri veya avukatlarınca imzalanır; imzalanmazsa sebebi belirtilerek yalnızca arabulucu tarafından imzalanır (HUAK m. 17/2). Zorunlu arabuluculukta anlaşılamazsa davacı bu tutanağın aslını veya onaylı örneğini dava dilekçesine eklemek zorundadır.

Anlaşma Belgesi

Taraflar anlaşırsa anlaşmanın kapsamını kendileri belirler; anlaşma belgesi taraflar ve arabulucu tarafından imzalanır ve üzerinde anlaşılan hususlar hakkında taraflarca dava açılamaz (HUAK m. 18/1, 18/5). Bu nedenle belgenin açık, uyuşmazlığa özgü ve uygulanabilir yazılması; ödeme tutarı, vade, teslim ve feragat edilen talepler gibi unsurların tek tek gösterilmesi önemlidir.

İcra Edilebilirlik Şerhi Nasıl Alınır?

Taraflar anlaşma belgesinin icra edilebilirliğine ilişkin şerh verilmesini isteyebilir; bu şerhi içeren anlaşma ilam niteliğinde belge sayılır ve ilamlı icraya konu edilebilir. Dava öncesi arabuluculukta şerh, arabulucunun görev yaptığı yer sulh hukuk mahkemesinden, dava sırasında arabuluculukta ise davanın görüldüğü mahkemeden istenir (HUAK m. 18/2). Şerh çekişmesiz yargı işidir; inceleme kural olarak dosya üzerinden, arabuluculuğa elverişli aile hukuku uyuşmazlıklarında duruşmalı yapılır ve anlaşmanın arabuluculuğa ve cebri icraya elverişli olup olmadığıyla sınırlıdır. Başvuru ve verilen karara karşı istinaf maktu harca tabidir (HUAK m. 18/3).

Kanunlarda şerhin zorunlu tutulduğu hâller dışında, taraflar ve avukatları ile arabulucunun, ticari uyuşmazlıklarda ise avukatlar ile arabulucunun birlikte imzaladığı anlaşma belgesi, şerh aranmaksızın ilam niteliğindedir (HUAK m. 18/4). Taşınmaz devri ve sınırlı ayni hak anlaşmaları ile kira, ortaklığın giderilmesi, kat mülkiyeti ve komşu hakkı uyuşmazlıklarında ise şerh alınması zorunludur (HUAK m. 17/B/4, 18/B/3).

Yabancılar Türkiye’de Arabuluculuk Başvurusu Yapabilir mi?

Evet. HUAK, yabancılık unsuru taşıyan özel hukuk uyuşmazlıklarını da açıkça kapsamına alır (HUAK m. 1/2); Türk vatandaşı olmayan kişiler de Türkiye’de arabuluculuk başvurusu yapabilir ve görüşmelere avukatları aracılığıyla katılabilir. Zorunlu arabuluculuk kapsamındaki bir uyuşmazlıkta yabancı taraf da dava açmadan önce arabuluculuk başvurusu yapmak zorundadır; aksi hâlde açılan dava usulden reddedilir. Türkiye dışında yaşayan taraflar için görüşmelerin avukat aracılığıyla yürütülmesi ve gerektiğinde tercüman desteği alınması pratik bir çözümdür; online avukat danışmanlığı ve yabancılar hukuku sayfalarımızda ayrıntılı bilgi bulabilirsiniz.

C&B Hukuk Bürosu ile Arabuluculuk Süreci